Wat jarenlang onder de radar bleef, krijgt nu eindelijk een podium. Met Verborgen Verhalen wordt een rijk, maar vaak onzichtbaar hoofdstuk uit de Nijmeegse geschiedenis zichtbaar gemaakt. Na ruim anderhalf jaar ontwikkeling presenteert het project deze maand twee prachtige eindproducten: een documentaire én een tentoonstelling. Daarmee krijgt niet alleen het verleden erkenning, maar wordt er ook een brug geslagen naar de toekomst.
Het community-gedreven project is een initiatief van Stichting Nachtburgemeester Nijmegen in samenwerking met Podiumkunst.net. Aan de basis ligt een eenvoudige, maar urgente vraag: van wie is de geschiedenis van een stad? Volgens projectleider en nachtburgemeester van Nijmegen, Celia Okoro en haar collega Arun Gastreich, is het antwoord daarop lange tijd te eenzijdig geweest. “Er zijn superveel mensen en gemeenschappen binnen muzikale en culturele stromingen die enorm hebben bijgedragen aan het Nijmegen van nu,” legt Celia uit. “Maar juist omdat het subculturen en undergroundbewegingen zijn, hebben ze die erkenning vaak nooit gekregen.”
Van oral history naar tastbare vormen
Om die ‘verborgen’ verhalen naar boven te halen, werd het project opgezet als een grootschalig oral history-onderzoek. Vijf onderzoekers verzamelden verhalen uit verschillende subculturen, van house en techno tot Molukse gemeenschappen en queer scenes. Opvallend daarbij was hoe bescheiden veel betrokkenen bleken.
“Veel mensen zeiden vooraf: ik weet niet of ik je kan helpen,” vertelt Arun. “Maar zodra je met ze in gesprek ging, kwam er een enorme hoeveelheid kennis en geschiedenis naar boven. Ze hadden vaak zelf niet door hoe belangrijk hun bijdrage was.” Één van de voorbeelden die Arun noemt is de aversie tegen housemuziek van eind jaren 80, begin jaren 90. Waar het genre nu in elke H&M kledingwinkel te horen is, was het vroeger zo dat de dansvloer leegliep en dat DJ’s zelfs bierflesjes naar hun hoofd gegooid kregen wanneer ze het genre draaiden. Het idee dat hun eigen archieven dus ooit belangrijk zouden worden, was op dat moment ondenkbaar.
Die bescheidenheid is volgens het team één van de redenen dat deze verhalen zo lang verborgen bleven. Daarnaast speelden ook maatschappelijke factoren een rol. Sommige gemeenschappen kregen simpelweg niet de ruimte om gehoord te worden. “Er zijn ook verhalen die niet verteld móchten worden, of waar simpelweg niet naar geluisterd werd,” zegt Celia. “Dat geldt bijvoorbeeld voor de Molukse en queer gemeenschappen.”
Je merkte wel al: het is heel goed dat we dit nu doen. Want als we nog een paar jaar wachten, dan wordt het helemaal ingewikkeld om iets te archiveren.
Een levend archief
Bijzonder is dat het project niet vertrok vanuit bestaande archieven, maar juist vanuit het ontbreken daarvan. Veel van deze verhalen waren nooit vastgelegd. Daarom organiseerde het team onder meer zogeheten ‘inscandagen’, waar mensen hun persoonlijke archief, zoals flyers en foto’s, konden digitaliseren.
Die aanpak zorgde niet alleen voor materiaal, maar ook voor ontmoeting. “Het werd een soort sneeuwbaleffect,” zegt Arun. “Mensen raakten enthousiast, gingen thuis op zolder zoeken en kwamen met steeds meer materiaal terug. Het begon echt te leven.”
Het resultaat is een groeiend digitaal archief dat niet alleen terugkijkt, maar ook uitnodigt tot steeds nieuwe aanvullingen De tentoonstelling zet die openheid voort, met ruimte voor bezoekers om zelf verhalen toe te voegen.
Kunst als vertaling van geschiedenis
Wat Verborgen Verhalen onderscheidt, is de keuze om het opgehaalde materiaal niet alleen te archiveren, maar ook artistiek te vertalen. Kunstenaars uit de betrokken gemeenschappen kregen de vrijheid om, gevoed door het onderzoek, nieuwe werken te maken. Zo maakte Daan Walder bijvoorbeeld een audiovisueel kunstwerk vertrekkend vanuit de queer house-scene, Remco W. Visser creëerde een monumentale speakertoren die verwijst naar de krakers- en soundsystemcultuur en Martinus Papilaja en Kenneth Letsoin maakte een stalen beeldhouwwerk geïnspireerd door de Molukse culturele en muzikale geschiedenis..
Deze werken zijn geplaatst in de openbare ruimte, op plekken die inhoudelijk verbonden zijn met de verhalen waarop ze zijn geinspireerd. Van een wijkcentrum in Hatert tot locaties met een rijke club- of graffitigeschiedenis: de stad zelf wordt volledig onderdeel van het verhaal.
“De inhoud bepaalde alles,” zegt Celia. “We wilden niet vooraf bedenken wat voor kunst er moest komen. De verhalen moesten leidend zijn.” Door kunstenaars uit de gemeenschappen zelf te betrekken, ontstond bovendien een vorm van eigenaarschap die verder gaat dan representatie.
Er was veel vertrouwen in de kunstenaars, omdat ze ook zelf uit de gemeenschap komen waar ze een werk over maakten. We wisten dat zij het materiaal ook het beste zouden kunnen vertalen naar een artistiek eindproduct.
De documentaire als verbindend geheel
Naast de kunstwerken en het archief vormt de documentaire, gemaakt door Poeria Abdolbaghai, een belangrijk sluitstuk. De film, die op 11 april in première gaat, brengt de verschillende verhaallijnen samen in een persoonlijke en toegankelijke vorm.
In plaats van een allesomvattend historisch overzicht, kiest de documentaire bewust voor individuele perspectieven. Per stroming komen verschillende betrokkenen aan het woord, die hun eigen ervaringen delen. Die persoonlijke insteek maakt de geschiedenis echt voelbaar.
De film verweeft interviews met het verzamelde archiefmateriaal: oude flyers, foto’s en clubbeelden krijgen nieuw leven in een visueel narratief. “Het is echt een ode aan de pioniers van de subculturele stad,” aldus Celia.
Blik op de toekomst
Hoewel de tentoonstelling en documentaire belangrijke mijlpalen zijn, zien de makers ze niet als eindpunt. Integendeel: ze hopen dat het project een blijvende beweging in gang zet.
Voor Arun ligt de kracht vooral in inspiratie. “Als mensen over tien jaar dit project zien en denken: ik wil ook iets creëren, dan is het geslaagd. Dat er nieuwe dingen ontstaan vanuit deze verhalen.”
Celia benadrukt daarnaast het belang van de onderliggende mentaliteit. “Ik hoop dat die rebellie en eigenheid blijven inspireren. Dat mensen zien: je hoeft niet te wachten op toestemming. Je kunt ook zelf iets creëren.”
Met de documentaire en tentoonstelling krijgen de Verborgen Verhalen nu een gezicht. Maar misschien nog belangrijker: het project zorgt ervoor dat wat ooit verborgen was, even volledig in het licht staat.