Wat gebeurt er met je archief als je het overdraagt aan een collectie-instelling? Hoe bereid je zo’n overdracht voor en wat gebeurt er daarna met het materiaal? Tijdens het webinar Archiveren voor Dummies: Eerste Hulp bij Overdragen vertelde Lisa Lucassen, collectiespecialist bij de Theatercollectie van het Allard Pierson, over het proces van acquisitie en verwerking. Daarna gingen Marit Adriaanse en Septimia Kuhlmann in gesprek over de ervaringen met het archief van theatercollectief Dogtroep.
Waar begint een collectie?
Een collectiebeherende instelling kan niet alles bewaren. Daarom wordt bij het Allard Pierson eerst gekeken of een aangeboden archief binnen de bestaande collectie past en iets toevoegt.
De Theatercollectie richt zich op de podiumkunsten in Nederland. Bij een nieuw aanbod wordt onder andere gekeken naar:
- Inhoud: wat vertelt het archief over de podiumkunsten?
- Herkomst: van wie of welke organisatie komt het materiaal?
- Samenhang: vormen de verschillende onderdelen samen een geheel?
- Tekort: vult het archief iets aan wat nog ontbreekt in de collectie?
- Representatie: zijn bepaalde makers, perspectieven of groepen nog ondervertegenwoordigd?
- Fysieke staat: is het materiaal in een staat die veilig bewaard kan worden?
Ook wordt gekeken of het materiaal al in de collectie aanwezig is. Het heeft bijvoorbeeld weinig zin om grote hoeveelheden dubbele programma’s, foto’s of recensies op te nemen als die informatie al op een andere manier goed vertegenwoordigd is. Collectiebeherende instellingen maken op basis van dit soort criteria een selectie. Niet alles wat wordt aangeboden, wordt dus automatisch aangenomen.
Een archief aanbieden: hoe werkt dat?
Wil je jouw archief aanbieden? Dan kun je bij het Allard Pierson contact opnemen via mail, telefoon of een webformulier. Het helpt om vooraf alvast een overzicht te maken van wat je hebt. Denk bijvoorbeeld aan:
- Van wie is het archief?
- Uit welke periode komt het materiaal?
- Hoeveel materiaal is er ongeveer?
- Welke soorten materiaal zijn aanwezig? Denk aan papier, foto’s, video’s, kostuums of andere objecten.
- Zijn er bijzondere omstandigheden? Bijvoorbeeld materiaal met privacygevoelige informatie of beperkingen rond auteursrecht.
Daarna wordt het aanbod intern besproken door de medewerkers die zich bezighouden met acquisitie binnen een specifieke collectie. Als het archief interessant lijkt, volgt een uitgebreidere beoordeling binnen de taakgroep acquisitie. Daar wordt onder andere gekeken waarom het archief binnen de collectie past en hoe het verwerkt kan worden. Bij goedkeuring is uiteindelijk ook toestemming van de directeur nodig. Dit proces kan enige tijd duren. De taakgroep komt ongeveer één keer per maand bijeen, waardoor een overdracht soms maanden in beslag neemt.
Tip van Lisa: neem vooral vroeg contact op met een collectiebeherende instelling. Ook wanneer de instelling jouw archief niet zelf kan opnemen, kunnen medewerkers vaak meedenken over een andere geschikte plek.
Voorbereiden: wat kun je zelf doen?
Voordat je dozen overdraagt, kun je zelf al veel voorbereiden. Een goed voorbereid archief is makkelijker te begrijpen en uiteindelijk ook makkelijker te verwerken. Naast het maken van een overzicht kun je beginnen met:
- materiaal per productie, project, persoon of periode bij elkaar leggen
- dubbele exemplaren herkennen
- bestanden en mappen consistent benoemen
- belangrijke personen, producties en gebeurtenissen noteren
- duidelijk maken waar verschillende onderdelen van het archief vandaan komen.
Maar, gooi niet te snel iets weg! Een document dat voor jou misschien onbelangrijk lijkt, kan voor een onderzoeker later juist waardevolle informatie bevatten. Denk aan persoonlijke aantekeningen, vergaderverslagen, correspondentie of documenten over het maakproces.
Tegelijkertijd heeft een collectiebeherende instelling beperkte capaciteit om grote, ongesorteerde archieven te verwerken. Daarom is het belangrijk om samen met de instelling te bespreken welke selectie en voorbereiding gewenst is.
Wat gebeurt er nadat je archief is aangenomen?
Als het Allard Pierson besluit een archief op te nemen, worden de afspraken vastgelegd in een schenkingsovereenkomst. Hierin kunnen ook afspraken staan over auteursrecht en de toegankelijkheid van het materiaal. Daarna begint het traject in het depot.
Stap 1: Binnenkomst
Het archief wordt naar het depot gebracht en komt binnen bij de archief-beherende instelling.
Stap 2: Quarantaine
Voordat het materiaal bij de rest van de collectie komt, wordt het gecontroleerd op bijvoorbeeld schimmel en ongedierte. Zo wordt voorkomen dat problemen zich verspreiden naar andere collecties.
Stap 3: Registratie
Na de quarantaine krijgt het archief een registratienummer en wordt het opgenomen in de werkvoorraad.
Stap 4: Selecteren en ordenen
De collectiespecialisten bekijken het materiaal en bepalen hoe het archief wordt opgebouwd. Dubbele of niet-relevante stukken kunnen worden verwijderd. De overige stukken worden logisch geordend.
Stap 5: Beschrijven
Vervolgens wordt een inventaris gemaakt. De inhoud van het archief wordt beschreven, zodat duidelijk wordt welke materialen aanwezig zijn.
Stap 6: Ompakken en opslaan
Het materiaal wordt verpakt in geschikte materialen, zoals zuurvrije mappen en dozen. Schadelijke materialen, zoals bepaalde plastics of metalen nietjes, worden waar nodig verwijderd. Daarna krijgt alles een vaste plek in het depot.
Stap 7: Vindbaar maken
De beschrijvingen worden opgenomen in het collectiebeheersysteem. Hierdoor kan het archief uiteindelijk online worden gevonden en kunnen medewerkers en onderzoekers materiaal terugvinden.
Wie kan het archief daarna bekijken?
Een archief is niet alleen bedoeld om veilig weg te zetten. Het doel is ook om het materiaal vindbaar en toegankelijk te maken. Onderzoekers, studenten en andere geïnteresseerden kunnen de binnen het Allard Pierson opgeslagen archieven raadplegen. Soms kan materiaal worden ingezien in de studiezaal.
Voor bepaalde stukken kunnen beperkingen gelden. Dat kan bijvoorbeeld te maken hebben met privacy. Ook auteursrecht speelt een belangrijke rol. Schenken betekent niet automatisch auteursrecht overdragen. Wanneer je een archief schenkt, gaan de auteursrechten op foto’s, teksten of andere werken niet automatisch mee naar de collectiebeherende instelling. Die rechten kunnen bijvoorbeeld bij de maker, fotograaf of schrijver blijven liggen. Een onderzoeker kan een foto dus wel in het archief bekijken, maar dat betekent niet automatisch dat die foto ook zonder toestemming in een boek, op een website of op sociale media mag worden gepubliceerd.
Begin op tijd
Wil je jouw archief uiteindelijk overdragen? Begin dan niet pas met nadenken wanneer je stopt met maken.
Houd tijdens je werk al bij:
- welke producties je hebt gemaakt
- wie eraan hebben meegewerkt
- welke documenten, foto’s en video’s bij een productie horen
- waar het materiaal wordt bewaard
- welke context of verhalen belangrijk zijn om later te begrijpen wat je hebt gemaakt.
Je hoeft niet zelf precies te weten hoe een professioneel archief moet worden opgebouwd. Een collectiebeherende instelling kan vaak al in een vroeg stadium aangeven waar je rekening mee kunt houden en welke informatie later van waarde kan zijn.
Maar wat gebeurt er als je archief niet netjes in één depot past, maar verspreid ligt over tientallen oud-medewerkers, honderden producties en verschillende soorten materiaal? Dat is precies de uitdaging waar Dogtroep mee te maken kreeg.
Dogtroep: een archief verspreid over tientallen makers
Na de uitleg van Lisa Lucassen was het de beurt aan Septimia Kuhlmann. De ervaringen van theatercollectief Dogtroep laten zien hoe complex zo’n traject in de praktijk kan zijn. Dogtroep was actief van ongeveer 1975 tot 2008 en maakte in die periode zo’n 250 voorstellingen. Het collectief werkte met verschillende generaties makers en in uiteenlopende vormen: van straattheater en parades tot grote producties met muziek, beeld, vuur en technische effecten.
Het bijbehorende archief lag na verloop van tijd verspreid over verschillende mensen. Er waren foto’s, video’s, papieren documenten, schetsen, persoonlijke notitieboeken en ander materiaal. Een deel van de audiovisuele collectie bevond zich bovendien bij voormalige medewerkers of andere instellingen. De aanleiding om het archief beter in kaart te brengen was onder andere de vernoeming van een brug in Amsterdam-Noord naar Dogtroep. De wens ontstond om ervoor te zorgen dat mensen niet alleen over Dogtroep konden lezen, maar ook toegang konden krijgen tot het materiaal en de verhalen erachter.
Van 250 voorstellingen naar een eerste selectie van 50
Bij een archief van die omvang is alles bewaren niet vanzelfsprekend. Samen met Podiumkunst.net organiseerde Dogtroep daarom een bijeenkomst met makers uit verschillende generaties. Zij brachten belangrijke momenten uit de geschiedenis van het collectief in kaart en bespraken welk materiaal daarbij hoort. Uit de ongeveer 250 voorstellingen werd een eerste selectie van 50 producties gemaakt. Tijdens een inzameldag konden voormalige medewerkers materiaal meenemen en bij de betreffende voorstelling plaatsen. Zo werd niet alleen verzameld, maar ook de relatie tussen verschillende stukken en producties zichtbaar gemaakt.
De uiteindelijke bestemming verschilt per soort materiaal. Voor papieren archieven en objecten wordt samengewerkt met het Allard Pierson. Voor audiovisueel materiaal wordt gesproken met Beeld & Geluid, onder andere over conservering, digitalisering en de vraag welke producties prioriteit krijgen.
Een doos vertelt niet het hele verhaal
Bij Dogtroep bleek bovendien dat het archief niet alleen uit objecten bestaat. Veel kennis over de voorstellingen zit in de herinneringen van de mensen die eraan meewerkten. Daarom worden ook interviews gehouden en schrijven verschillende oud-leden verhalen over hun ervaringen. Die aanvullende informatie kan later helpen om archiefstukken te begrijpen. Een foto van een voorstelling vertelt bijvoorbeeld wat er te zien was, maar een maker kan uitleggen waarom een bepaalde keuze werd gemaakt of hoe een productie tot stand kwam.
Ook retrospectieve verhalen kunnen waardevol zijn. In het webinar werd benadrukt dat je niet alleen hoeft te bewaren wat tijdens het maakproces is vastgelegd. Ook informatie die jaren later wordt toegevoegd, kan context geven aan het bestaande archief.
Dogtroep werkt daarnaast aan een website waarop verhalen en context toegankelijk worden gemaakt. Zo ontstaat een laag die naast de formele archiefcollectie bestaat: de website vertelt het verhaal voor een breed publiek, terwijl het archief ruimte biedt voor verder onderzoek.
Begin met archiveren voordat je klaar bent
De belangrijkste les uit het webinar is dus misschien wel dat archiveren niet pas begint wanneer een gezelschap ophoudt te bestaan. Wie tijdens het maakproces al nadenkt over wat later belangrijk kan zijn, voorkomt dat waardevolle informatie verloren gaat. Dat kan zo eenvoudig zijn als consequent bestanden benoemen, afspraken maken over waar foto’s en video’s worden opgeslagen of noteren wie bij een productie betrokken waren en hoe keuzes tot stand kwamen.
Aan de slag
Wil je meer weten over het overdragen en toegankelijk maken van podiumkunstenarchieven? Bekijk dan de webinar Archiveren voor Dummies: Eerste Hulp bij Overdragen terug. Of bekijk eens een van de andere webinars binnen deze serie!