Lang voordat de verschrikkingen in Gaza dagelijks op onze nieuws-feeds verschenen, zette Jan Willems zich al in voor Palestina. Sinds 1995 creëert Jan met zijn stichting JJ Theatre Days en theaterprogramma Theatre Day Productions op een creatieve manier kansen voor jonge Palestijnen. Dat begon met een jaarlijkse ‘theaterdag’ en breidde zich in de loop der jaren uit naar een driejarig trainingsprogramma om talent op te leiden, én een eigen productiehuis, waarin verhalen van de lokale bevolking centraal staan. Dit deed Theatre Day Productions niet alleen: zo’n vijftig artiesten en organisaties uit de dans- en theatersector werkten de afgelopen decennia met de stichting samen, en droegen zo bij aan hun bijzondere Nederlands-Palestijnse identiteit. Op dit moment is het moeilijk om hun programma’s uit te voeren, maar de erfenis van dertig jaar tomeloze inzet van Jan en zijn collega’s is nog altijd voelbaar.
Des te belangrijker is het om die erfenis goed te bewaren. Daarom meldde Jan zich aan voor Het Archieftraject van Podiumkunst.net. “Ik zocht al een tijdje naar hulp bij het structureren van ons archief, zodat er een herinnering is aan die dertig jaar”, aldus Jan. “En tegelijkertijd kan dat archief ook een instrument zijn voor de toekomst van mensen in Gaza – wat die dan ook wordt.” De stichting werkte met hulp van het traject toe naar een digitale én fysieke opslag. “Zowel intern, voor onze eigen mensen, als extern, voor iedereen die er onderzoek naar wil doen, geïnspireerd wil worden of voorstellingen uit het verleden wil hernemen.”
Je computer is toch als een rommelzolder. Daar moet je heel gesystematiseerd aan werken.
Vernietigd door de oorlog
Wat fysiek materiaal betreft, is archiveren echter niet de makkelijkste opgave. Omdat middelen nooit in overvloed aanwezig waren, hanteerde de stichting van begin af aan een recycle-beleid. “We zijn geen klassieke theatergroep die nog fantastische maquettes heeft staan en kostuums bewaard heeft omdat ze zo goed bij een voorstelling pasten die misschien nog eens wordt hernomen”, legt Jan uit. En bijna alles wat er wél was, is inmiddels verloren gegaan. “De paar decors die we nog hadden staan in Gaza zijn door de oorlog compleet vernietigd. Het pand van het plaatselijke theater staat nog wel overeind en is deels opgelapt, maar van de binnenkant is weinig meer over. Op dit moment zitten er vluchtelingen in.”
Gelukkig is er ook nog een opslag in Nederland. Daarin liggen vooral veel documenten en video-opnames, die met een container vanuit Oost-Jeruzalem naar Nederland zijn gekomen. “Van VHS-films tot digitale video-opnames en foto’s van repetities en voorstellingen, maar ook pamfletten, posters, scripts in meerdere talen, en héél veel handgeschreven notitieboeken.” Jan heeft ze allemaal nog, schappen en schappen vol. “Dat is natuurlijk veel te veel om allemaal te blijven bewaren. Maar als je daar doorheen bladert, dan wordt het heel tastbaar wat je gedaan hebt. Die herinneringen zijn langzaam vervaagd. Misschien dat ik er wel een paar privé bewaar.” Ook op digitaal gebied stuitte Jan tijdens Het Archieftraject op vergeten parels. “Gisteren nog was ik met een collega aan het uitzoeken hoe metadateren nou eigenlijk werkt. Toen kwamen we op mijn computer een project tegen uit 2008 dat ik uit het oog verloren was. We konden heel precies zien wie eraan meegewerkt had, waar en wanneer. Dus er zijn al een hoop dingen geordend, maar nog niet in een goede database.”
Lastige keuzes maken
Dat is dan ook waar Het Archieftraject Jan mee heeft geholpen. Hij leerde er praktische ‘vingeroefeningen’, zoals hij ze zelf noemt, om de eerste stappen te zetten in het volbrengen van deze monsterklus. “Hoe je bijvoorbeeld een grove inventaris kunt maken zodat je een beeld krijgt van waar je archief uit bestaat en waar zich dat bevindt. En daarna komt dan het maken van een bewaarlijst en een weggooilijst.” Dat is ook meteen een pijnpunt. “You have to kill your darlings, dat weet elke regisseur. Er zijn veel dingen waar je goede herinneringen aan hebt, maar zijn die ook altijd belangrijk voor een archief? Dat zijn lastige keuzes.” Aan de andere kant is een archief nou eenmaal altijd een selectie van het materiaal dat je hebt, zo leerde Jan ook. “Je zoomt in op een aantal voorbeeldige projecten die een soort samenvatting zijn van al je werk.”
Het is tamelijk sophisticated knowledge, hoe je zoiets aanpakt, en welke kritische vragen je jezelf moet stellen.
Inmiddels zit Jan al vol ideeën over de verdere implementatie van Het Archieftraject. “Ik hoop van harte dat de oorlogssituatie in Gaza en de Westbank verbetert, en dat we het traject daar dan opnieuw kunnen uitvoeren. Als de mensen daar het leren, kunnen ze het blijven doen, ook als wij er niet meer zijn.” Die continuïteit is belangrijk, zegt Jan. Hij ging immers nooit naar Palestina met de bedoeling om een éénmalig project te doen. “Waar het voor mij altijd om gegaan is, is dat het voortleeft. Waarvoor doe je het anders? Ons werk is deel geworden van het culturele erfgoed van het land.” Erfgoed dat tegelijkertijd ook in Nederland wortels heeft. “Iemand heeft ooit tegen me gezegd: jullie zijn eigenlijk een stateloos archief. Want we horen niet echt thuis in Nederland, maar ook niet helemaal in Palestina. We zijn een soort vluchtelingenarchief. En ik vind dat dat in Nederland een plaats mag opeisen.”