25.000 kinderen bereiken ze per jaar met hun educatieprojecten, en daarnaast gaan er gemiddeld zo’n zes voorstellingen in première. Al sinds 2009 maakt De Toneelmakerij theater toegankelijk voor de jeugd van Amsterdam én daarbuiten. Van een familievoorstelling voor de grote zalen over de kracht van verhalen tot een klassenvoorstelling over de vriendschap tussen een islamitische en een joodse jongen, het team van achttien medewerkers en talloze freelancers zit nooit stil. Maar soms moet je wél even stilstaan, en achteromkijken. “Het grootste struikelblok als het aankomt op ons archief is om er structureel aan te werken”, zegt hoofddramaturg Paulien Geerlings. “In de waan van de dag ben je altijd bezig met wat er nú moet, wat er morgen moet. Je bent veel drukker met wat er komen gaat dan met wat geweest is.”
Dat je als gezelschap een visie moet hebben voor de toekomst, was Paulien dan ook niet vreemd. Maar een visie op je archief… “Het klinkt misschien heel suf, maar ik had daar nog nooit op die manier over nagedacht.” Dat veranderde toen Paulien een oproep zag voor Het Archieftraject van Podiumkunst.net: een professionaliseringstraject waarin culturele instellingen zorg leren dragen voor hun archief. “Ik voelde me meteen aangesproken”, zegt Paulien. “Ja, natúúrlijk, dacht ik. Daar moet je ook over nadenken” En dus ging Paulien aan de slag – al is het verre van een soloproject. “Ik heb bij alle afdelingen aangekondigd dat dit project eraan komt, en dat iedereen ermee te maken gaat krijgen. En we denken er door onze deelname aan dit traject zelfs over om een speciale archivaris aan te nemen.” Aan de horizon is al een feestelijke deadline te bespeuren: in 2029 bestaat De Toneelmakerij namelijk twintig jaar. “Ik wil de komende vier jaar toewerken naar een mooi jubileum, met een speciaal boek, een tentoonstelling en een archief dat op orde is. Deels voor intern gebruik en eventuele onderzoekers, en deels om te ontsluiten voor een breder publiek en een nieuwe vorm te geven aan de TM Archives website”, aldus Paulien.
Kostuums documenteren tijdens de productie
Wat zit er zoal in een archief van een jeugdtheatergezelschap? Een heleboel, zo blijkt. “Teksten van voorstellingen, publiciteitsuitingen, digitale registraties, foto’s”, begint Paulien. “Recensies, productiedossiers, eerdere versies van scripts met feedback aan de schrijver. Maar bijvoorbeeld ook bepaalde rekwisieten of kostuums die we bewaard hebben.” Decors probeert het gezelschap zo veel mogelijk te hergebruiken, omdat er simpelweg geen plek is om alles op te slaan. “Zo houden we ook eens in de zoveel tijd een kostuumverkoop. Maar tijdens Het Archieftraject is het idee ontstaan om dit soort dingen veel beter te documenteren tijdens de productie. We willen vanaf nu bijvoorbeeld kostuums op de acteurs fotograferen, zodat je daar een mooie reeks van kunt maken. En misschien kunnen we ook de eerdere schetsen opvragen bij freelancers waar we mee werken.”
In werkelijk iedere ruimte van ons kantoor zijn wel een paar planken te vinden waar ook wat archief ligt. Totaal verspreid door het pand.
Het archief van De Toneelmakerij gaat eigenlijk nog verder terug dan 2009, omdat het gezelschap destijds ontstond uit een fusie van Theatergroep Wederzijds en Huis aan de Amstel, die beide meer dan twintig jaar bestonden. “We hebben een deel van hun archieven in ons bezit”, zegt Paulien. “Al dit materiaal bij elkaar vertelt een verhaal over de geschiedenis van jeugdtheater in Nederland. Want de generatie voor mij heeft het jeugdtheater in Nederland ongelooflijk geëmancipeerd en op de kaart gezet. Kinderen, en theater als kunstvorm voor kinderen, werden in die tijd voor het eerst serieus genomen.” Belangrijke schouders om op te staan, dus. En dat doet Paulien al zestien jaar, sinds de oprichting van de huidige Toneelmakerij. “Ik realiseer me nu dat dat archief ook in mij besloten ligt. Er zijn nog een paar andere mensen die al vanaf het begin betrokken zijn, of zelfs van een van onze twee voorgangers komen. Maar binnen een aantal jaar gaan deze collega’s weg, en als we niet voor die tijd een visie op ons archief ontwikkelen waarin ook hun verhalen worden vastgelegd, gaat daarmee heel veel kennis verloren.”
Topstukken selecteren
Dat dat niet mag gebeuren, is wel duidelijk. Want die kennis is niet alleen nuttig voor het gezelschap zelf, maar ook voor de jeugdtheatermakers van de toekomst. Op dit moment wordt het vakgebied niet standaard onderwezen op kunstopleidingen, vertelt Paulien. “We zouden graag laten zien wat een rijk en vooruitstrevend werkveld dit is, om ook toekomstige makers te inspireren. Want het geeft enorme voldoening om voor kinderen en jongeren te maken. Op artistiek vlak is het uitdagend, want ons publiek is niet beleefd en er is veel kennis over het inbedden van onze voorstellingen in een verdiepende dialoog.” Hoe ontsluit je zulk soort kennis en ervaring nou op een interessante, prikkelende manier? Eén methode, zo leerde Paulien tijdens de praktische workshops van Het Archieftraject, is het aanleggen van reeksen; dossiers die niet per productie geordend zijn, maar juist interessante verbanden tussen projecten uitlichten. “Je kunt bijvoorbeeld alle scènefoto’s van één regisseur bij elkaar zetten, of alle interviews met een bepaalde speler. Of je sorteert op alle voorstellingen rondom het slavernijverleden. Daar kunnen studenten of onderzoekers dan inspiratie uit halen. Zelf vond ik de website van de Pina Bausch Foundation heel inspirerend hiervoor, die doen dat heel mooi.”
Door met ons archief bezig te zijn, zijn we bezig met de vraag: wie zijn we, waar komen we vandaan en waar willen we naartoe?
Een andere les voor Paulien was het feit dat je met terugwerkende kracht nieuw materiaal kunt creëren voor je archief. “Dat vind ik een heel interessant gegeven. Zo leerden we tijdens het traject over het idee van topstukken in je archief. Je kan natuurlijk zelf nadenken over welke dat dan zijn, maar toen dacht ik: het zou ook leuk zijn als je oud-medewerkers, leerkrachten of publiek vraagt wat hún topstukken waren uit eerdere producties. Door hun antwoorden op te schrijven of vast te leggen op video creëer je nieuw archiefmateriaal, dat context geeft aan andere archiefstukken.” Eye-openers genoeg dus, tijdens dit proces; van het überhaupt brainstormen over een visie tot een logisch systeem bedenken voor bestandsnamen, Paulien is blij dat ze de koe bij de hoorns heeft gevat. “De belangrijkste realisatie is misschien wel dat je het niet in je eentje voor elkaar gaat krijgen, zittend achter je bureau. Je kunt wel denken: goh, ik moet iets met mijn archief, maar het is natuurlijk enorm veel werk. Daar is Het Archieftraject van Podiumkunst.net heel fijn voor. Om de uitdaging, samen met mede-cursisten, in relatief korte tijd aan te gaan. Zonder die visie is het lastig beginnen. Maar nu hebben we een plan van aanpak.”